یادی از ادیب ثانی

یادی از ادیب ثانی

شیخ محمدتقی رامُوز بهاوَر معروف به ادیب دوم نیشابور در سال ۱۳۱۵ قمری (۱۲۷۴ شمسی) در خیرآباد از بلوک عشق آباد نیشابور دیده به جهان گشود. پدرش میرزا اسدالله خیاط بود و به اطفال خواندن و نوشتن می آموخت. ادیب در محضر پدر تا ۱۸ سالگی خیاطی آموخت و در سن ۱۸ سالگی به دستور پدر عازم مشهد مقدس شد و در نزد دایی خود شیخ محمد کدکنی که از علما و مدرسان بود، به مدت سه سال دروس مقدماتی را با جدیت کامل فراگرفت و در اواخر سال ۱۳۳۳ قمری وارد حوزه درس میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری (ادیب اول) گردید. ادیب دوم در نزد استادش ادیب اول به شاگردی پرداخت تا خود در این علوم متخصص و صاحبنظر شد. او به استادش بسیار علاقه داشت و از روز اول درسی با وی مأنوس شد. از هنگام تلمذ و شاگردی وی تا پایان عمر استاد حدود هفت سال استفاده علمی برد تا به آنجا که پس از فوت استادش کرسی تدریس ادبیات عرب در وی متعین شد و در حدود نیم قرن به تدریس این علوم پرداخت و تا آنجا مهارت وی اوج گرفت که به ادیب دوم مشهور گردید. ادیب دوم، بهحق مانند ادیب اول سالیان بسیار، اعتبار و موقعیت ممتاز علوم حوزه مشهد را در میان حوزه های شیعه حفظ کرد. شیخ محمد تقی از محضر میرزا عبدالجواد، کمال استفاده را برد و در آموختن ادبیات عرب، ادبیات فارسی، منطق، فلسفه، ریاضیات، تفسیر، حدیث، رجال، فقه، اصول، طب، علوم غریبه و علوم جدید رنجها کشید تا اینکه در این علوم به تبحر بالایی دست یافت. وی در کسب این دانش ها به جز میرزا عبدالجواد، از محضر اساتید و بزرگانی چون؛ آقا میرزا بزرگ حکیم عسکری، شیخ حسن برسی، شیخ اسدالله یزدی، میرزا باقر مدرس رضوی، آقا سیدجعفر شهرستانی، قوامالحکماء، مشیرالاطباء و حکیم فاضل خراسانی بهره برد. ادیب دوم، متون ادبی، منطقی و اصولی از جمله سیوطی، مغنی، شرح مطول، شرح نظام، حاشیه ملاعبدالله، معالم، مقامات الحریری، عروض و قافیه را در مدارس خیرات خال، سلیمانیه، میرزا جعفر، مسجد ترکها، مسجد گوهرشاد و در سال ۱۳۲۵ شمسی چند ماهی در آموزش و پرورش تدریس میکرد. در سال ۱۳۴۱ شمسی با پیشنهاد سیدجلال الدین تهرانی که شاگرد ادیب اول و استاندار خراسان و نایبالتولیه وقت آستان قدس رضوی بود، عنوان مدرس آستان قدس رضوی را پذیرفت و به مدت هفت سال در آرامگاه شیخ بهایی به تدریس پرداخت و در زمستان سال ۱۳۴۸ شمسی پایش آسیب دید و از آن پس تا پایان عمر در منزل خود تدریس نمود.

شاگردان

ادیب دوم با بیش از نیم قرن تدریس در خراسان موفق شد شاگردان زیادی را در مکتب علمی خویش پرورش دهد. غالب فضلایی که در این نیمقرن تحصیلات خود را در مشهد مقدس گذرانیده اند، فیض شاگردی او را درک کرده اند، نام برخی از شاگردان وی عبارتند از؛ حضرات آیات و حجج اسلام و آقایان؛ سیدعلی سیستانی، حسین وحید خراسانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، سیدمحمد مجتهد سیستانی، سیدجعفر سیدان، محمدرضا حکیمی، کاظم مدیر شانهچی، حبیب الله مهمان نواز، محمد حکیمی، علی حکیمی، سیدعباس سیدان، عباس واعظ طبسی، سیدمحمد خامنه ای، علیرضا غروی اصفهانی، علی اکبر الهی خراسانی، سیدجواد مصطفوی، محمدجعفر جعفری لنگرودی، اسماعیل فردوسیپور، پروفسور عبدالجواد فلاطوری، مرتضی علم الهدی، جعفر زاهدی، محمدرضا مهدوی دامغانی، عبدالحسین رضایی، شعبان نخستین رودسری، سیدمحمدرضا سعیدی خراسانی و… .

ویژگیهای روحی و اخلاقی ادیب دوم

ادیب دوم بسیاری از خصوصیات و خصال را از استادش به ارث برده بود. ادیب انسانی آزاده بود. مناعت طبع داشت. از تملق و ریا دوری می جست. به امور دنیوی، مقامات و شخصیتها بی اعتنا بود. به اهل بیت علیهم‌السلام به ویژه حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و حضرت صدیقه کبری سلام‌الله‌علیها ارادت ویژه داشت و هنگام بردن نام مقدس آنان اشکش جاری میشد. هنگام تدریس روی زمین می نشست. یک دستمال تمیز جلویش بود و هر وقت اسم مبارک حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را میبرد اشکش جاری میشد و با آن دستمال اشکهایش را پاک میکرد. اشعاری هم در مظلومیت صدیقه طاهره سلام‌الله‌علیها سروده است. ادیب دوم به امام راحل خیلی ارادت داشت. اصلاً وجوهات قبول نمی کرد. ماهی سه تومان از طلبه ها شهریه میگرفت و مطول درس میداد. برای سیوطی هم ماهی دو تومان میگرفت. خودش می گفت: من در وجوهات احتیاط میکنم و وجوهات قبول نمیکنم چون تدریس من ادبیات است. در تدریس منظم بود. روحیه شاگردپروری داشت. او هیچ روزی درس را تعطیل نکرد حتی در تابستان هم درسش دایر بود. در طول سال به جز جمعه ها فقط سه روز تعطیل بود، عاشورا، ۲۱ رمضان روز شهادت حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و روز اول عید نوروز. بقیه سال را درس میداد. درس ایشان هم تنها تدریس ادبیات و منطق نبود بلکه در اخلاقیات هم خیلی مقید بود. درس ایشان سنگین بود. چون درسش همه چیز داشت تنها مطلب کتاب را نمی گفت. ایشان به تناسب از تاریخ و طب و اصول و فلسفه میگفت. درس مطول ایشان دو و نیم ساعت طول می کشید. لذا بعضی ها طاقت نمی آوردند و نمی توانستند هضم کنند.

خوش بیان بود. کلمات را بسیار شمرده و صحیح تلفظ میکرد. او شاگردان ممتازی را تربیت کرد و تحویل حوزه های علمیه داد. اول هر ماه از طلاب ثبت نام میکرد و شهریه ای مقرر میکرد و به وسیله همان شهریه نیز امرار معاش می کرد.

▪ آثار علمی

از شیخ محمدتقی ادیب نیشابوری دوم آثار قلمی و ادبی به یادگار مانده است که عبارتند از؛

گوهر تابنده، آیین نامه، ستایش نامه، طریقت نامه، حدیث جان و جانان، رساله یعقوبیه، مجمع راز، فیروز جاوید، آسایش نامه، تاریخ ادبیات عرب، تاریخ ادبیات ایران، تابش جان و بینش روان، البدایة والنهایه، گوهر مراد، رساله قافیه و آرایش سخن.

ادیب دوم در ۲۰ ذیالحجه ۱۳۹۶ قمری برابر با ۲۱ آذر ۱۳۵۵ شمسی، در سن ۸۱ سالگی در حالتی که ذکر شریف «یا علی» بر زبان داشت به رحمت ایزدی پیوست و در زاویه غربی صحن عتیق حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام به خاک سپرده شد.